—-

Aan de Bevrijding kun je niet denken zonder die andere dagen in Mei in 1940 – toen ‘ze’ kwamen. Moeder en ik waren naar de Utrechtsestraat gegaan, omdat ze daar langs ‘binnen’ zouden komen – en je moet iets zien om te weten dat het zó is, zó en niet anders. Wat ik me herinner is: mensen stonden zwijgend lang de kant, een enkeling met zijn arm omhoog – een ‘foute’ die de Hitlergroet bracht. En zo begon het.
Men zei in ’t begin dat het meeviel – maar moeder had kinderen van Duitse sociaal-democraten in de klas, kende uit haar kwekelingentijd Koos Vorrink, de voorzitter van de S.D.A.P. – de Sociaal Democratische Arbeiderspartij, waaruit na fusies de PvdA is voortgekomen – las Eenheid door Democratie en had voldoende fantasie en gezond verstand om te weten dat dit slechts het begin was. Wij – in tegenstelling tot België – kregen een civiel, burgerlijk bestuur, Parteibestuur dus – Hitler verwachtte wat van ons als Germanen – de Belgen waren zo gelukkig om een militair bestuur te krijgen, de wehrmacht dus – meer geïnteresseerd in rustig houden, dan in ‘hervormen’, nazificeren.
Wij, moeder en ik, hadden geen radio, geen telefoon – dat was er niet voor een onderwijzeres met het daarbij horende salaris.

Dit zijn niet mijn vaste Mei-gedachten – ze werden ook opgeroepen door een affiche van Castrum Peregrini met zeer veel wetenswaardigs aan de achterkant. Deze culturele stichting, voortgekomen uit onderduikers – organiseert in samenwerking met anderen een grootse herdenking van de bevrijding – waarschijnlijk ter ere van Gisèle Waterschoot van der Gracht, naast zichzelf ook nog de weduwe van burgemeester d’Ailly – de meest echte burgemeester ooit – van Amsterdam, die van meteen na de bevrijding.
Wat ons betreft – wij, dwz. Moeder verborg Joodse onderduikers, kunst en antiek, bonkaarten en wat dies meer zij – en ik was uit woede om mijn Anne Frank; het jongetje John Jack, als personificatie van de Jodenvervolging, hij was een jaar of 6, 7 toen hij met zijn moeder naar Westerbork ging – het gewapend verzet in gegaan. Een kruising tussen Karl May, heroïsche Winnetou of zo – en oprechte afkeer. Dat gewapend zijn hield niet zoveel in, ik vervoerde de stengun waar ‘mijn’ groep van de BS (Binnenlandsche Strijdkrachten) mee oefende (gedemonteerd natuurlijk, in een schooltas met een beugel), bracht verder kranten, geld en bonkaarten rond (alles apart) – en voelde me heerlijk want ik deed iets.

Je weet niets over bevrijding als je niet weet wat het betekent om niet vrij te zijn. Het is het ergste wat er bestaat, daan ben ik nog altijd zeker van. Leven zonder vrijheid is namelijk existeren – dat je ’t uithoudt is eigenlijk raar – maar het zijn waarschijnlijk de kleine dingen die maken dat je doorgaat.
Dit alles ter inleiding van een voorproefje uit onze catalogus van het werk van J.C. Bloem – die naast het feit dat hij op 10 mei 1887 (125 jaar geleden!) geboren is, mijns inziens het allerbeste verwoord heeft wat bezetting en bevrijding betekent – voor mij, en mogelijk ook voor anderen.
Bloemen voor Bloem

J.C. Bloem was een oude vriend van vader, de schilder – of beter gezegd vader was een oude vriend van Bloem. Bloem maakte op iedereen (ook op ons in ieder geval) de indruk afwezig te zijn hier en aanwezig geheel ergens anders. Hij riep vertedering op – ook wat betreft zijn oorspronkelijke NSB-sympathieën zei men ‘Ach, het is Jacques!’.
Daarnaast beminnelijk-afwezig.

Mijn eerste kennismaking met zijn gedichten meteen na de oorlog was met Sintels – met de voor mij onvergetelijke regels:

Dit beleefd te hebben, dit heellijfs uit te
Mogen spreken, ieder ontwaken weer te
Weten: heen is, en nu voorgoed, de welhaast
Duldloze knechtschap –

Met al zijn afwezig zijn had het dit vrijheidsgevoel zo samengevat – dat het de quintessens was van het gevoel dat ik kende en ken – want altijd ben ik weer ontroerd als ik vertel dat ik via de zwaar verboden radio (onder mijn bed – met koptelefoon) bevrijd Antwerpen in september 1944 hoorde juichen. Het was binnen ons bereik – het kwam eraan.

Waard is het, vijf jaren gesmacht te hebben,
Nu opstandig, dan weer gelaten, en niet
Eén van de ongeborenen zal de vrijheid
Ooit zo beseffen.

Iemand die zoiets kan is ongetwijfeld een groot poëet – herschepper van de meest uitgekristalliseerde emoties, gevoelens.

Hij was ook, hoe raar dat misschien ook klinkt, betrokken geweest bij vrijwel elke vernieuwingsbeweging wat de materieele vorm van de poëzie betreft – bij de Zilverdistel – later in de eerste periode van Palladium, bij de mooiste Enschedé-drukken van Van Krimpen o.a. van zijn eigen poëzie: Media Vita (een van de prachtigste – in meer dan één opzicht – boeken die ik ken) en De Nederlaag met zijn wonderbaarlijke exemplaren op het mooiste Japansche papier: ‘Japon supernacré’.
Van Krimpen ook verzorgde Bloem zijn eerste bundel – Het Verlangen – niet alleen verzorging van de tekst maar ook van omslag en band. En 10 tegen 1 arrangeerde Van Krimpen ook het drukken bij Van Scherpenzeel.

Bloem was niet lui, maar afwezig – en had de gave die maakte dat men écht van hem hield. Hij heeft meermaals onze winkel bezocht – sprak met de boeken (dat is: mummelde tegen ze), streelde ze, liefkoosde ze – en hield van ze zoals dat hoort!
Op wiens tenen trap ik – ja hoor, het kan – een boek is ook een voorwerp om van te houden.

Wilma Schuhmacher

*Voor de nieuwsgierigen: zijn rekeningen bij ons zijn altijd betaald.

Vrijheid zonder gehoorzaameid is CHAOS,
Gehoorzaamheid zonder vrijheid is SLAVERNIJ.

Een belangrijke leiddraad voor ons denken over leven in gemeenschappen , groot of klein waar we deel van uit maken.

Groot:land, volk, vereniging.
Klein: gezin, besloten club, onderduik gemeenschap.

Rien Buter