Biografie: De eeuw van Gisèle

Sinds het verschijnen van Annet Mooij’s biografie van Gisèle ‘De eeuw van Gisèle. Mythe en werkelijkheid van een kunstenares’ (Bezige Bij 2018) werd deze breed en lovend besproken in de Nederlandse pers.

Zie hier Annet zelf over haar werk:

 

Tijdens de lancering van de biografie bij Castrum Peregrini op 11 September 2018 sprak Michaël Defuster het volgende uit:

 

Beste vrienden van Castrum Peregrini, dear family of Gisèle, beste vrienden van Gisèle, alle mensen die door persoonlijke inzet iets betekenen of betekend hebben voor onze kleine maar fijne organisatie en uiteraard beste Annet, ik heet jullie van harte Welkom.

Mijn naam is Michael Defuster. Samen met Lars Ebert en Frans Damman vorm ik  het driekoppige directieteam van Castrum Peregrini en zijn wij vandaag graag uw gastheren.

We zijn verheugd vandaag de biografie over de kunstenares Gisèle van Waterschoot van der Gracht hier op onze locatie, het Huis van Gisèle te kunnen presenteren. Voor ons komt hiermee een lang gekoesterde wens tot vervulling

Zeven jaar geleden benaderden wij daarom  Annet Mooij met het verzoek het leven van Gisèle te onderzoeken en te beschrijven.

Net als velen onder u waren we gefascineerd door de persoon Gisèle; Haar eindeloze energie en enthousiasme, haar creativiteit, fantasie en humorvolle omgang, haar kunde, professionaliteit en haar moed. Een fascinerende cocktail die ons in al die jaren dat we haar kende steeds meer verraste. In huis hier creëerde ze een wonderlijke wereld, waar al haar eigenschappen samenkomen in een omgeving die tot de dag van vandaag argeloze bezoekers begeestert met  vonken van haar onafhankelijke geest.

Gisèle koos zelf haar vrienden en bleef die vriendschap tot het eind toe trouw. Onvoorwaardelijk, alsof die vriendschap een zelfstandige entiteit was dat buiten haar en die personen bestond. Een eigenschap die in de vluchtige wereld van internet, datingapps of de op scoops azende media een rariteit geworden is. Iedereen die  met haar bevriend is geraakt, zal dit beamen. Aan de basis van die trouw lag een diep fundament van humaan bewustzijn en een haast religieuze viering van het leven. Daardoor aarzelde ze geen moment een Duitse dichter en twee van zijn Joodse pupillen in haar appartementje hier aan de Herengracht tijdens de oorlog onder te laten duiken. Daarmee redde ze niet alleen hun levens, maar “een hele wereld” zoals de Talmoedische wijsheid zegt die Yad Vashem, het Israëlische Holocaust Herdenkingsinstituut, gebruikt bij het toekennen van de Rechtvaardigen onder de Volkeren onderscheiding. Door personen als Gisèle heeft menselijkheid een gezicht.

De overtuiging en onvoorwaardelijke daadkracht van Gisèle inspireerde ons tien jaar geleden tot een nieuwe invulling van Castrum Peregrini. Vanuit de centrale vraag hoe het komt dat hier in huis onschuldige mensen drie jaar lang moesten onderduiken hebben we een reeks indrukwekkende programma’s opgezet rondom centrale vragen over de menselijke conditie. Vragen die in onze huidige maatschappij denk ik uiterst relevant zijn: ‘Hoe komt het dat bij tijd en wijle mensen destructief fanatiek gedrag vertonen, welke rol spelen herinneringen in onze identiteitsbeleving, welke sociologische en psychologische mechanismen maken ons vreemden voor elkaar, of juist goede vrienden, en wat leert ons Gisèle’s vrouwelijke blik op deze wereld?’ Momenteel onderzoeken we in diverse internationale en nationale projecten, in samenwerking met diverse universiteiten en culturele instellingen, hoe wij kunnen omgaan met beladen verledens. En hoe wij vanuit dat bewustzijn contact kunnen leggen tussen strijdige overtuigingen.

De biografie over Gisèle is een belangrijke bouwsteen in ons streven om, als nieuwe generatie, het verleden van deze stichting verder te laten onderzoeken en open te stellen. Vele verhalen hadden we al gehoord, uit eerste en tweede hand. Maar zoveel ook was ons nog onbekend. Bij onze inspanningen om helderheid en duiding te brengen, stuitten we vaak op een muur van onbegrip of ronduit zwijgen van de vorige generaties van Castrum Peregrini. Daar geen van ons drieën historicus of onderzoeker is, en slagers bij voorkeur niet hun eigen vlees keuren, besloten we al vrij snel in het vorige decennium om het verleden van deze kleine maar complexe organisatie in handen te geven van professionals. Ute Frevert van het Max Planck Institut uit Berlijn, Nicole Collin van het Duitsland Instituut Amsterdam, de onafhankelijke documentairemaakster Janina Pigaht en anderen hebben in het verleden reeds bijgedragen om diverse aspecten te belichten.

Een ander langlopend project echter, en dat brengt ons hier en nu samen, was de biografie waarvan we de eerste schreden dus al in 2009 zetten. Via via kwamen we op het spoor van Annet, die als onafhankelijke onderzoeker reeds indrukwekkende boeken op haar naam had, waaronder de prijswinnende biografie over de actrice Mina Kruseman. Annet leek ons de ideale kandidaat: een onafhankelijke, grondige onderzoeker met een prettige pen. In geen van deze drie kwalificaties heeft ze ons teleurgesteld.

Het niets verhullende resultaat van haar intensieve onderzoek levert een prachtig en meeslepend boek op, dat je vanaf de eerste bladzijde meeneemt in de ontwikkeling van een wat flirterig katholiek-aristocratisch meisje dat nog niet weet wat ze wil; tot een verbazingwekkend veelzijdige persoonlijkheid en kunstenares, die als het er tijdens de Tweede Wereldoorlog echt om spant, een vriendengroep rondom de Duitse dichter Wolfgang Frommel omarmt en moedig onderdak verleent.

Annet Mooij legt de lang verborgen moeilijkheden bloot die Gisèle ondervond in diezelfde vriendengroep, de absolute dominantie van Wolfgang Frommel, de pijn om als vrouw stelselmatig buitengesloten te worden uit deze inner circle en de ondankbare en denigrerende houding van diegenen wiens leven zij redde. Annet Mooij beschrijft ook de pedagogiek van Frommel die erop gericht was om jongeren in zijn ban te krijgen en de grensoverschrijdende seksuele moraal die daaraan ten grondslag lag.

De Eeuw van Gisèle. Mythe en werkelijkheid van een kunstenares biedt een rake en rijke inkijk in de onalledaagse ontwikkeling en levensloop van een sterke, eigenzinnige en kosmopolitische vrouw die tot het eind trouw blijft aan haar keuzes en die de kunst verstaat om de onvermijdelijke consequenties van deze keuzes steeds weer tot innerlijke harmonie te brengen.

We zijn blij dat deze éérste onderste steen als fundament in het onderzoek naar het verleden van Castrum Peregrini is gelegd. Dit boek zal wat ons betreft startpunt en inspiratie zijn voor meerdere onderzoeken die de komende jaren zullen plaatsvinden. In samenwerking met het Duitsland Instituut Amsterdam, de Universiteiten van Aix en Provence en Marseille, de universiteiten van Utrecht en Leiden en het Internationale Instituut voor Sociale Geschiedenis.

Dank Annet voor je eerlijke, gedegen en práchtige biografie!

Visit

The House of Gisele can be visited in guided tours of 12 persons maximum. The tour takes approximately 1 hour. The group will visit the authentic WWII apartment of Gisèle en her hiders, the salon, where she lived with her husband Arnold D’Ailly after the war and her last studio where today contemporary exhibitions are shown.

house-of-gisele_visitYou can subscribe a group of 12 participants for the price of 120 euro. The price is fixed no matter the size of the group with a maximum of 12. The fee for the visit must be paid by PIN/bank card on spot before the tour departs. Tours can be planned on Wednesdays and Thursdays from 10-11 hrs or from 11-12 hrs. During weekends and holidays visits are not possible.

Please send a request to mail@castrumperegrini.nl with the list of participants and possibly a sentence on the background of the group or their special interests, your ideal date and time and one alternative day and time. You will receive a confirmation of your request by email within a week with a specified date and hour of visit. Please bring this confirmation. You will be visiting a private house, therefore appropriate and careful behaviour is much appreciated. Children are welcome from 10 years of age, pets are not allowed.

If you are an individual you can also send an e-mail to mail@castrumperegrini.nl  and we will get back to you with a proposal for a date for a group you can join for the price of 10 euro.

History

max-beckmann_oct-1945 _ giseleIn December 1940 Gisèle van Waterschoot van der Gracht rented the 3rd floor of Herengracht 401 as a pied-a-terre in Amsterdam. In that period, she was painting the portrait of her friend Adri Roland Holst in Bergen NH. During that occasion she met the exiled German poet and journalist Wolfgang Frommel. He and two of his Jewish students from a boarding school in Eerde looked for a shelter from Nazi persecution. Gisèle offered her apartment at Herengracht 401. They gave it the code name Castrum Peregrini, after a pilgrims castle in the holy land that was never captured, as a good omen so to speak.

groepsfoto-onderduikersThe group and a larger circle of friends focused on art and poetry to stay mentally sane, with Gisèle and Wolfgang being their teachers, mentors and friends. Gisèle did not join the Kulturkammer and therefore could officially not work as an artist. Still with clandestine private assignments and the support of her vast network she managed to feed the group and maintain the place as a bubble of hope and warmth in the darkest periods of their lives. After the war the group realised they had become a family and Gisèle, bit by bit, acquired the whole house and turned it into a foundation under Dutch law. In 1981 she could also acquire the neighbouring building in the Beulingstraat and connect it with Herengracht 401. Art, poetry and friendship, that bound the group in times of the occupation, became the drivers of the post war community. They used Castrum Peregrini to name the foundation and its magazine that the group started to edit.
gisele-voor-tt-adam-museum_dna-van-amsterdamWolfgang Frommel lived in the building until his death in 1986. Gisèle lived and worked in the house until her death at the age of 100 years in 2013.

A vast and illustrious network of personalities have left their traces in the house,- be it the famous post war mayor of Amsterdam, Arnold D’Ailly, who stepped back from office to marry Gisèle, or Max Beckmann, Georg Baselitz, Marguerite Yourcenar, Roland Holst and many more. Still today the community tradition of Castrum Peregrini is maintained with its core staff living and working in the building.

In 2007 the publishing house was outsourced and the foundation focussed on a cultural programme and research projects around its core values freedom, friendship and culture. As of 2016 these activities are streamlined in three pillars of activities, The House of Gisèle vistors centre, Memory Machine cultural programme and Intellectual Playground think tank. Read more about the current activities here.

Virtual tour

This is a virtual visit to Gisèle’s studio in which she worked the last 30 years of her life. It shows the state in which she had left it. Today it is used for the cultural programme of the Castrum Peregrini – Memory Machine, for contemporary exhibitions, lectures, performances.