Biografie: De eeuw van Gisèle

Sinds het verschijnen van Annet Mooij’s biografie van Gisèle ‘De eeuw van Gisèle. Mythe en werkelijkheid van een kunstenares’ (Bezige Bij 2018) werd deze breed en lovend besproken in de Nederlandse pers.

Zie hier Annet zelf over haar werk:

 

Tijdens de lancering van de biografie bij Castrum Peregrini op 11 September 2018 sprak Michaël Defuster het volgende uit:

 

Beste vrienden van Castrum Peregrini, dear family of Gisèle, beste vrienden van Gisèle, alle mensen die door persoonlijke inzet iets betekenen of betekend hebben voor onze kleine maar fijne organisatie en uiteraard beste Annet, ik heet jullie van harte Welkom.

Mijn naam is Michael Defuster. Samen met Lars Ebert en Frans Damman vorm ik  het driekoppige directieteam van Castrum Peregrini en zijn wij vandaag graag uw gastheren.

We zijn verheugd vandaag de biografie over de kunstenares Gisèle van Waterschoot van der Gracht hier op onze locatie, het Huis van Gisèle te kunnen presenteren. Voor ons komt hiermee een lang gekoesterde wens tot vervulling

Zeven jaar geleden benaderden wij daarom  Annet Mooij met het verzoek het leven van Gisèle te onderzoeken en te beschrijven.

Net als velen onder u waren we gefascineerd door de persoon Gisèle; Haar eindeloze energie en enthousiasme, haar creativiteit, fantasie en humorvolle omgang, haar kunde, professionaliteit en haar moed. Een fascinerende cocktail die ons in al die jaren dat we haar kende steeds meer verraste. In huis hier creëerde ze een wonderlijke wereld, waar al haar eigenschappen samenkomen in een omgeving die tot de dag van vandaag argeloze bezoekers begeestert met  vonken van haar onafhankelijke geest.

Gisèle koos zelf haar vrienden en bleef die vriendschap tot het eind toe trouw. Onvoorwaardelijk, alsof die vriendschap een zelfstandige entiteit was dat buiten haar en die personen bestond. Een eigenschap die in de vluchtige wereld van internet, datingapps of de op scoops azende media een rariteit geworden is. Iedereen die  met haar bevriend is geraakt, zal dit beamen. Aan de basis van die trouw lag een diep fundament van humaan bewustzijn en een haast religieuze viering van het leven. Daardoor aarzelde ze geen moment een Duitse dichter en twee van zijn Joodse pupillen in haar appartementje hier aan de Herengracht tijdens de oorlog onder te laten duiken. Daarmee redde ze niet alleen hun levens, maar “een hele wereld” zoals de Talmoedische wijsheid zegt die Yad Vashem, het Israëlische Holocaust Herdenkingsinstituut, gebruikt bij het toekennen van de Rechtvaardigen onder de Volkeren onderscheiding. Door personen als Gisèle heeft menselijkheid een gezicht.

De overtuiging en onvoorwaardelijke daadkracht van Gisèle inspireerde ons tien jaar geleden tot een nieuwe invulling van Castrum Peregrini. Vanuit de centrale vraag hoe het komt dat hier in huis onschuldige mensen drie jaar lang moesten onderduiken hebben we een reeks indrukwekkende programma’s opgezet rondom centrale vragen over de menselijke conditie. Vragen die in onze huidige maatschappij denk ik uiterst relevant zijn: ‘Hoe komt het dat bij tijd en wijle mensen destructief fanatiek gedrag vertonen, welke rol spelen herinneringen in onze identiteitsbeleving, welke sociologische en psychologische mechanismen maken ons vreemden voor elkaar, of juist goede vrienden, en wat leert ons Gisèle’s vrouwelijke blik op deze wereld?’ Momenteel onderzoeken we in diverse internationale en nationale projecten, in samenwerking met diverse universiteiten en culturele instellingen, hoe wij kunnen omgaan met beladen verledens. En hoe wij vanuit dat bewustzijn contact kunnen leggen tussen strijdige overtuigingen.

De biografie over Gisèle is een belangrijke bouwsteen in ons streven om, als nieuwe generatie, het verleden van deze stichting verder te laten onderzoeken en open te stellen. Vele verhalen hadden we al gehoord, uit eerste en tweede hand. Maar zoveel ook was ons nog onbekend. Bij onze inspanningen om helderheid en duiding te brengen, stuitten we vaak op een muur van onbegrip of ronduit zwijgen van de vorige generaties van Castrum Peregrini. Daar geen van ons drieën historicus of onderzoeker is, en slagers bij voorkeur niet hun eigen vlees keuren, besloten we al vrij snel in het vorige decennium om het verleden van deze kleine maar complexe organisatie in handen te geven van professionals. Ute Frevert van het Max Planck Institut uit Berlijn, Nicole Collin van het Duitsland Instituut Amsterdam, de onafhankelijke documentairemaakster Janina Pigaht en anderen hebben in het verleden reeds bijgedragen om diverse aspecten te belichten.

Een ander langlopend project echter, en dat brengt ons hier en nu samen, was de biografie waarvan we de eerste schreden dus al in 2009 zetten. Via via kwamen we op het spoor van Annet, die als onafhankelijke onderzoeker reeds indrukwekkende boeken op haar naam had, waaronder de prijswinnende biografie over de actrice Mina Kruseman. Annet leek ons de ideale kandidaat: een onafhankelijke, grondige onderzoeker met een prettige pen. In geen van deze drie kwalificaties heeft ze ons teleurgesteld.

Het niets verhullende resultaat van haar intensieve onderzoek levert een prachtig en meeslepend boek op, dat je vanaf de eerste bladzijde meeneemt in de ontwikkeling van een wat flirterig katholiek-aristocratisch meisje dat nog niet weet wat ze wil; tot een verbazingwekkend veelzijdige persoonlijkheid en kunstenares, die als het er tijdens de Tweede Wereldoorlog echt om spant, een vriendengroep rondom de Duitse dichter Wolfgang Frommel omarmt en moedig onderdak verleent.

Annet Mooij legt de lang verborgen moeilijkheden bloot die Gisèle ondervond in diezelfde vriendengroep, de absolute dominantie van Wolfgang Frommel, de pijn om als vrouw stelselmatig buitengesloten te worden uit deze inner circle en de ondankbare en denigrerende houding van diegenen wiens leven zij redde. Annet Mooij beschrijft ook de pedagogiek van Frommel die erop gericht was om jongeren in zijn ban te krijgen en de grensoverschrijdende seksuele moraal die daaraan ten grondslag lag.

De Eeuw van Gisèle. Mythe en werkelijkheid van een kunstenares biedt een rake en rijke inkijk in de onalledaagse ontwikkeling en levensloop van een sterke, eigenzinnige en kosmopolitische vrouw die tot het eind trouw blijft aan haar keuzes en die de kunst verstaat om de onvermijdelijke consequenties van deze keuzes steeds weer tot innerlijke harmonie te brengen.

We zijn blij dat deze éérste onderste steen als fundament in het onderzoek naar het verleden van Castrum Peregrini is gelegd. Dit boek zal wat ons betreft startpunt en inspiratie zijn voor meerdere onderzoeken die de komende jaren zullen plaatsvinden. In samenwerking met het Duitsland Instituut Amsterdam, de Universiteiten van Aix en Provence en Marseille, de universiteiten van Utrecht en Leiden en het Internationale Instituut voor Sociale Geschiedenis.

Dank Annet voor je eerlijke, gedegen en práchtige biografie!