Reactie op de reconstructie ‘Misbruik in naam van het hogere’ Vrij Nederland – 22 februari 2018

In Vrij Nederland van 22 februari jl. verscheen een reconstructie gepubliceerd onder de titel  ‘Misbruik in naam van het hogere’, dat als een vervolg kan worden beschouwd op het eerder op de site van VN gezette stuk van Frank Ligtvoet over ‘misbruik in de kring rond Wolfgang Frommel’, die medeoprichter was van Castrum Peregrini.

Afgelopen november hebben wij zelf contact gezocht met de redactie en aangegeven beschikbaar te zijn voor ‘hoor / wederhoor’ indien ze zouden werken aan een vervolgstuk. In januari vond een ruim twee uur durend interview met Frans Damman namens Castrum Peregrini plaats en de uitermate korte weerslag daarvan staat in deze reconstructie. Enkele dagen voor verschijnen kregen wij te horen dat de publicatie er aankwam. Buiten een paar korte eigen citaten, was ons de tekst van dit stuk op voorhand niet bekend. Gelukkig heeft een aantal van onze uitspraken het wel tot de definitieve tekst gehaald:

Wij als huidig team Castrum Peregrini hebben al meer dan een decennium geleden afstand genomen van Wolfgang Frommel, zijn vriendenkring en van zijn bijbehorende gebruiken en gedachtengoed die in de jaren ’50 – ’80 een belangrijke stempel drukte op het toenmalige Castrum Peregrini. In dit decennium is het huidige Castrum Peregrini een compleet andere koers gaan varen dan tot die tijd gangbaar was.

Wij kozen voor wat wij belangrijk vonden bij de figuur Gisèle en namen haar oorspronkelijke uitgangspunt voor ons als leidraad, namelijk de motivatie om haar appartement ter beschikking te stellen voor vervolgden. Daarentegen vertegenwoordigde Frommel een gedachtegoed waarin wij ons niet herkenden, namelijk één waarin het interbellum domineerde en een dichtersstaat centraal stond. Zijn Duitstalige uitgeverij in exil had haar functie vervuld. Tegelijkertijd wilden wij ook zijn geschiedenis belichten en voerden daarom o.a. een rechtzaak met zijn erfgenamen om zijn archief zonder restricties toegankelijk te maken.

In dit meest recente stuk staan twee getuigenissen van voormalige scholieren van kostschool Beverweerd die zijn misbruikt door leraren, op school of op vakantie met hun leraren.  De situatie die Nanne Dekking  overkomt speelde zich af in het huis waar Frank Ligtvoet met zijn vrienden woonde aan de Prinsengracht, – zonder dat de redactie duidelijk erbij vermeldt dat dit NIET het huis van Castrum Peregrini betrof.

Ten slotte komt ook Christiane Kuby uitgebreid aan het woord, als enige een voormalige bewoonster van Castrum Peregrini aan de Herengracht die niet over seksueel misbruik spreekt, maar over machtsmisbruik en de sektarisch aandoende situatie in huis in de jaren ‘70 die het voor haar moeilijk maakte daarvan los te komen. Tegelijk citeert ze hier Andreas Burnier die over het CP in de jaren ’50/’60 schreef  ‘….en toch was het er fijn’.

Ofwel we het van groot belang vinden dat deze verhalen naar boven komen en dat er een podium voor de slachtoffers komt, hebben we kritiek op de werkwijze van de redacteuren van het artikel in VN.

Het misbruik dat met name de twee voormalige scholieren is overkomen tijdens hun jaren op kostschool Beverweerd is ronduit afschuwelijk en verwerpelijk. Echter, ten onrechte wordt de indruk gewekt dat de kostschool Beverweerd en Castrum Peregrini met elkaar verbonden waren. Niets is minder waar.

De twee organisaties hadden niets met elkaar van doen. De vraag rijst hoezo de redacteuren geen enkele poging hebben ondernomen om de situatie op die kostschool te onderzoeken, terwijl juist daar veel naar boven kan komen over het beschreven misbruik. Er wordt in het artikel vermeld dat een van de slachtoffers bij de directie van de school zijn beklag doet die daar vervolgens niets mee doet. Waarom zijn de redacteuren van VN hier niet verder op ingegaan? Onderaan staat in de voetnoot dat de ‘Engelse leraar’ niet opspoorbaar was. De naam is bij de redactie bekend, een eenvoudige search op Google levert zijn contactgegevens op.

Eén van de plegers van de school, de muziekpedagoog William Hilsley, was een jeugdvriend van Wolfgang Frommel. Alhoewel hun vriendschap tot Frommels dood in 1986 is blijven bestaan leefden ze allebei in zeer verschillende constellaties en organisaties. Suggereren dat daarmee de school en Castrum Peregrini identiek zijn is een guilty-by-association beschuldiging. Er worden geen bewijzen geleverd. Frommel had in de periode ’50 –’80 geen band met de school. Voor- en in het begin van de oorlog gaf hij er lezingen, kende er de scholieren en leraren, en haalde hij, tegen de wens van de toenmalige schooldirectie in, de Joodse Claus en Buri van school weg om ze bij Gisèle te laten onderduiken. Na de oorlog kwam hij er nog maar sporadisch, bij voorbeeld ter gelegenheid van een eindejaarsvoorstelling door Hilsley georganiseerd.

Dezelfde guilty-by-association benadering geldt voor de suggestie dat Michael Defuster van dit alles op de hoogte zou moeten zijn geweest. Dat is niet het geval. De misbruikverhalen waren voor ons net zo nieuw als ze voor de meeste lezers van VN zijn. Voor de in het artikel gemelde misbruikgevallen geldt dat ze bijna 40 jaar geleden hebben plaatsgevonden, elders dan op de Herengracht en pas nu naar buiten komen. Michael is zich pas in 1994 actief met de stichting gaan bezig houden, dat is flink later. De betrokkenen die in deze reconstructie getuigen, hebben zich in al die tussenliggende decennia nooit bij ons gemeld.

We zijn met bijna iedereen die in dit artikel genoemd wordt in contact. Frank Ligtvoet en Nanne Dekking zijn sinds juli vorig jaar uitgenodigd met ons een afspraak te maken, of met de Wetenschappelijke Research Commissie die we hebben aangesteld of met het meldpunt, de contactpersonen van De Vertrouwenspersoon.

Michael Defuster, Lars Ebert en Frans Damman – directie Castrum Peregrini

 

 

Veelgestelde vragen

 

Wij zijn na lezing van het artikel overweldigd door de hoeveelheid informatie. Uit eerste reacties die ons bereiken blijkt dat voor sommigen de reconstructie makkelijker te lezen valt door toelichting te geven op enkele vragen die opkomen:

 

Hebben jullie een Meldpunt voor slachtoffers?

Wij hebben twee vertrouwenspersonen op onze website vermeld met directe contactgegevens voor mogelijke slachtoffers die niet zelf naar de media kunnen of durven te stappen om bij hen hun verhaal te doen. De Vertrouwenspersoon is een gecertificeerde organisatie die de Arbosociale verplichting invult voor organisaties om haar medewerkers en netwerk een professionele melddesk te bieden voor grensoverschrijdend gedrag, desgewenst anoniem.  

 

Wat heeft Gisèle over misbruik geweten? Zou haar ‘wegkijken’ kunnen worden verweten?

Het is ons niet bekend dat zij zou hebben ‘weggekeken’. De verhouding tussen de vriendenkring rond Wolfgang Frommel (1902-1986) en Gisèle (1912-2013) was gecompliceerd. Ze leefden in gescheiden werelden in hetzelfde pand, de overlap tussen deze twee werelden complex. Biografe Annet Mooij zal in haar in september 2018 te verschijnen biografie over Gisèle nog uitgebreid aandacht besteden aan haar positie binnen Castrum Peregrini en aan dit eventuele wegkijken van haar.  

 

Wat is Castrum Peregrini?

Castrum Peregrini is een stichting (in tegenstelling tot genootschap) en kent geen leden. Het begrip ‘leden’ wordt in dit artikel gebruikt voor vrienden (en vrienden van vrienden) van Wolfgang Frommel, medeoprichter van Castrum Peregrini.

Het verleden van Castrum Peregrini kent vele aspecten. De vriendenkring van Wolfgang Frommel (1902-1986) was één aspect. Ver voor deze misbruik onthullingen hebben wij van deze kring en de door hen opgerichte gelijknamige uitgeverij ondubbelzinnig afstand gedaan, meer dan 10 jaar geleden.

Het leven en werk van Gisèle is een ander aspect van Castrum Peregrini, het onderduik adres Castrum Peregrini tijdens de oorlog weer een ander,- alle verschijningsvormen hebben ook nog eens vele zijlijnen. Welke hoedanigheid van Castrum Peregrini je bekijkt is een kwestie van perspectief.

Lees hier meer over onze geschiedenis.

Zie hier een tijdsbalk die de verschillende fases in de geschiedenis van Castrum Peregrini markeert.

 

Wanneer is het huidige directie team bij Castrum Peregrini betrokken geraakt? 

Huidig directeur van Castrum Peregrini Michael Defuster kwam voor het eerst 1984 bij Castrum Peregrini, toen Wolfgang Frommel dementerend was en op bed werd verpleegd. Op p. 62 (VN van 22 Februari) staat dat Frank Ligtvoet zich in 1982 ‘aan de groep heeft ontworsteld.’ Voorts wordt op pag. 71 gesteld dat Michael Defuster in ‘zijn [Frank Ligtvoet ’s] tijd volwaardig lid was van de kring’. Deze opmerking is onjuist.

Michael werkt vanaf 1994 bij de stichting en werd in 1998 directeur. Onder zijn leiding is een grondige reorganisatie in gang gezet; de stichting met als voornaamste activiteit de exil uitgeverij was van geen relevantie meer voor de samenleving, ademde slechts na-ijlende gebruiken van lang geleden. De tradities rond de vriendenkring van Frommel werden stopgezet, de uitgeverij uitbesteed, de Stefan George bibliotheek verkocht en jarenlang een rechtszaak gevoerd waarvan het doel was de openheid van het Frommel-archief te waarborgen om het mogelijk te maken voor onderzoekers om de gehele geschiedenis van Castrum Peregrini te kunnen schrijven. Lees hier een uitgebreide reflectie van Michael.

Lars Ebert loopt in 1999 stage bij Castrum Peregrini en is in 2002 vanuit Duitsland naar Amsterdam verhuist. Sindsdien leeft hij in Castrum Peregrini en is hij ook werkzaam voor de stichting.

Frans Damman loopt in 1995 stage bij Castrum Peregrini en is vanaf 2010 werkzaam voor het gereorganiseerde Castrum Peregrini. Toen de verpleging van Gisèle 24 uur aanwezigheid vereiste verhuist hij in 2011 naar Castrum Peregrini.

 

Bestaat de vriendenkring rond Wolfgang Frommel nog? Wie beheert zijn erfenis?

Stichting Memoriaal is vandaag het formele platform voor de ‘oude’ vrienden van Wolfgang Frommel, met wie het huidige Castrum Peregrini al meer dan 10 jaar alle banden heeft verbroken. Het oude symbool van de vriendenkring wordt tevens door het boekenfonds De Roos gebruikt, gefinancierd door de Wolf van Cassel Stichting, die ook de wettelijke erfgenaam van Wolfgang Frommel is.

 

Wat is de relatie tussen kostschool Beverweerd, eerst ‘Internationale Quaker School Eerde’ en Castrum Peregrini?

Hier zijn enkele misinterpretaties opgetreden in het artikel van VN. De schijn wordt gewekt dat Castrum Peregrini en kostschool Beverweerd één geheel zijn of een verbinding met elkaar hebben. Dit is onjuist. Er bestaat geen relatie tussen de internationale kostschool en de toenmalige uitgeverij en huidige stichting Castrum Peregrini aan de Herengracht in Amsterdam.

Voor de oorlog bezocht Frommel kostschool Eerde regelmatig en gaf er enkele lezingen. De onderduikers van Castrum Peregrini van het 1e uur, Claus en Buri, zaten vanaf  eind jaren dertig, vlak voor WOII uitbrak, tot 1942 op de Internationale Quakerschool Eerde, tot Frommel er voor zorgde dat ze bij Gisèle konden onderduiken. Frommel verlaat Nederland na de oorlog. Na zijn terugkeer in ’52 bleef zijn contact beperkt tot een bezoek aan de jaarlijkse eindejaarsopvoering.
 

Hebben jullie overwogen om een nieuwe naam te kiezen en zo te laten zien dat je een streep wilt zetten onder het verleden? 

Ja, dat hebben we wel overwogen en uitgebreid met focusgroepen en experts besproken. Uiteindelijk was de keuze duidelijk: we beschouwen de geuzennaam Castrum Peregrini, de schuilnaam van Gisèle’s appartement tijdens ’42 – ‘45, een plek waar mensenlevens zijn gered, nog altijd als de juiste naam die past bij dit huis.

Van het oude logo echter, de Castrum Peregrini Roos, die symbool stond voor de vriendenkring rond Wolfgang Frommel en die met de gelijknamige uitgeverij Castrum Peregrini was verbonden hebben we bewust afstand gedaan toen wij in 2007/2008 een nieuwe invulling aan stichting Castrum Peregrini hebben gegeven.
 

Wat gebeurt er nu aan onafhankelijk onderzoek?

Castrum Peregrini wil de misbruikgeschiedenis niet marginaliseren  zoals in het VN artikel op p.71 wordt gesuggereerd en zet met haar onderzoekscommissie erop in ‘het systeem Frommel’ met een centrale rol voor de pedagogische eros en misbruik historisch kritisch en onafhankelijk in kaart te brengen. Dit is uiteraard iets anders dan voor de slachtoffers er zijn. De wetenschappelijke commissie gaat onafhankelijk haar gang. Ook steunen wij haar waar mogelijk. Zij zal cultuurhistorisch onderzoek coördineren naar het verleden van Castrum Peregrini. Seksueel en/of machts-misbruik en andere negatieve uitwassen moeten worden uitgezocht, beschreven en gepubliceerd. De onderzoeksgroep is momenteel met fondsenwerving bezig. We gaan de komende maanden de doelstellingen van de onderzoekscommissie aanscherpen met de mogelijkheid voor inspraak van slachtoffers. De onderzoekscommissie zal zich beraden (met de parallel ingestelde vertrouwenspersoon/meldpunt e.a.) op een strategie om in contact te treden met betrokkenen om hen in te kunnen binden in het proces.

We hebben in het verleden onafhankelijk onderzoek gesteund zoals de documentaire van Janina Pigaht (2016) waarin Christiane Kuby voor het eerst naar buiten trad over haar moeilijke proces van losmaking van de Herengracht. In 2013, vlak na het verschijnen van Joke Haverkorn’s gepubliceerde herinneringen aan Wolfgang Frommel hebben we een dagsymposium georganiseerd met een uitgebreid interview.

Aan Annet Mooij hebben we de opdracht gegeven om de biografie over Gisèle’s leven te schrijven waarvoor we ook de gelden hebben geworven Die biografie verschijnt in september 2018

En ondanks dat wij natuurlijk geen onderzoekers zijn, uiteraard hebben wij voor zover we in contact zijn met oud-bewoners of nauw betrokkenen van de Herengracht 401 navraag gedaan. Niemand heeft zich bij ons als slachtoffer benoemd.  Niemand heeft zich ook bij ons als zodanig gemeld.
 

Waar kan ik meer lezen?

Er bestaat goede (al dan niet fragmentarische) literatuur om het fenomeen van de pedagogische eros in de kring om Stefan George en Wolfgang Frommel te begrijpen. Zie de (niet uitputtende) literatuurlijst op onze website. Hierin zijn ook publicaties opgenomen waarin in al het verleden tijdgenoten aan het woord komen zoals Christiane Kuby en Joke Haverkorn.

 

Heeft het misbruikverhaal impact op het progammering van Castrum Peregrini?

Het verleden van Castrum Peregrini was sinds 2007 al de uitgangsbasis voor onze programmering en zal dat ook blijven. Dus ook dit aspect van onze geschiedenis zal zijn weerslag vinden in ons programma. Misbruik echter is zo’n  serieus onderwerp dat wij de tijd nemen om de juiste vorm ervoor te vinden. Wij hopen intussen in de komende weken en maanden een forum voor de slachtoffers van de kring rond Wolfgang Frommel te kunnen bieden wat hen, zo dat überhaupt mogelijk is, verlichting biedt. Over de juiste vorm hen een stem te geven beraden wij ons op het ogenblik met individuen, experts en partnerorganisaties en staan voor alle hulp en advies dankbaar open. De uitnodiging om met ons te spreken herhalen wij van harte.